محمد رضاشاه و شکل گیری استبدادی نو

بازگشت محمدرضا شاه به ایران پس از کودتای 28 مرداد، آغازگر دوران مهمی در تاریخ سیاسی ایران به شمار می رود. پس از سال 1332 رژیم دو نوع برخورد با مخالفان را در پیش گرفت: یکی سرکوب آنها اعم از دستگیری، زندان، تبعید و اعدام و دیگری جلب همکاری و مشارکت نیروهای مخالف با استخدام آنها در ادارات و سازمانهای دولتی. با این وجود طی سالهای بعد نه تنها بر میزان مشارکت و همکاری مردم با دولت افزوده نشد بلکه آزادی بیان تا حدود زیادی از بین رفت.(فوران، 461) شاه در دهه 1330 بر اکثر بخشهای کشور مسلط بود. تجربه دوره حکومت دکتر مصدق، شاه را به این نتیجه رساند که یک سازمان امنیت داخلی تأسیس کند و در نتیجه همکاریها و کمک هایی از طرف سازمان سیا و سازمان موساد اسرائیل دریافت و ساواک را تأسیس کرد.(کدی، 256-254) در اقدام دیگر، رژیم برای اعتباربخشی به خود و امیدوار به اینکه مخالف سرسختی در پیش رو نخواهد داشت با هدایت و کمک آمریکایی ها دست به اجرای یک سری اصلاحات زد که تحت عنوان دفاع از حقوق طبقه کارگر و کشاورز مطرح شد که تحت لوای آنها در پی دستیابی به یکسری اهداف دیگر بود. رژیم در واقع می خواست با انجام این اصلاحات به گونه ای زمینه حذف تدریجی اسلام را از جامعه فراهم کند. در این شرایط بود که امام خمینی مبارزه با حکومت پهلوی را آغاز کرد.

امام با آغاز این نهضت، در پی دستیابی به دو هدف بودند: نخست آگاه ساختن مردم از اهداف رژیم از اجرای این اصلاحات و هدف دوم ایشان اعاده اسلام و پاسداری از آن بود. از این رو از همان ابتدا در جمع علما و مراجع قم در این ارتباط چنین فرمودند: «اگر ما می خواهیم اسلام و ایران از اضمحلال نجات پیدا کند باید این دودمان پهلوی را از قدرت پایین بیاوریم. استعمار انگلیس دودمان پهلوی را در ایران به قدرت رساند تا به دست آنها هم اسلام را از میان ببرد و هم ایران را به روز سیاه بنشاند...» (روحانی، «قیام 15 خرداد، ویژگیها، دستاوردها»، فصلنامه 15 خرداد، 53)

بنابراین امام خمینی با حمایت مردم ایران مبارزه علیه رژیم پهلوی را آغاز کرد. رژیم که تصور مخالفی در برابر خود را نداشت؛ ابتدا سعی کرد با تعریف و تمجید پیرامون اقدامات به اصطلاح اصلاحی خود، به گونه ای شرایط عقب نشینی امام را از مبارزه فراهم کند اما وقتی فهمید امام دست از مبارزه نخواهد کشید، در هر مرحله از برنامه هایش سعی کرد با اجرای اقدامات مختلف، ایشان را وادار به کناره گیری و بازداشتن از ادامه راه کند. در مجموع روشهایی را که رژیم پهلوی در دوران نهضت اسلامی در برابر امام در پیش گرفت می توان به صورت زیر، دسته بندی نمود که درباره آنها و نوع تدابیر امام در مقابله با هریک نکاتی را بیان خواهیم کرد.

موسوی خمینی...